Sosyal medya, bağımlılık yapıcı 3 temel özelliğe sahiptir. Stanford Tıp Fakültesi Psikiyatri ve Davranış Bilimleri Bölümü’nden Profesör Anna Lembke, dopaminin etkilerini detaylı şekilde ele almıştır. Özetleyecek olursak; Bir maddenin bağımlılık yapmasını sağlayan üç temel özellik vardır; kolay erişilebilirlik, güçlü ödül etkisi oluşturması ve arada sırada yenilik sunmasıdır. Sosyal medya bu üç özelliği de taşıyarak, sonsuz sayıda dijital içeriğe zahmetsizce ulaşmamızı sağlar. Algoritmalar, keşfet sayfasını her bireye özel hale getirerek bunu daha çekici kılar. Sınırsız kaydırma özelliği ise sıkılmamızı önleyecek kadar belirsizlik ve yenilik sunar. Haz veren uyaranlara tekrar tekrar maruz kalındığında bunlara karşı bir tür “tolerans durumu” gelişir. Bu, aynı dozun artık eskisi kadar etki etmemesi demektir. Zamanla aynı etkiyi elde edebilmek için daha fazla miktara ya da daha güçlü bir uyarana ihtiyaç duyarız. Yani bağımlılık oluşur. Beynin bu sürece uyum sağlamasına ise nöroadaptasyon denir. Sosyal medyanın kolay erişilebilir olması ve anında dopamin salgılanmasına yol açması, bağımlılığa giden süreçte en belirleyici etmenlerin arasında yer alıyor. Bu noktada yalnızca iradeye güvenilmemeli. Kişi, kendini sınırlayan stratejiler geliştirmelidir. Meselâ; Dopamin detoksu
-Bildirimleri kapatın: Telefonunuzdaki hayatî olmayan tüm uygulama bildirimlerini tamamen sessize alın.
-Ekranı gri ton yapın: Telefon ekranını siyah-beyaz (gri tonlama) moduna getirerek görsel cazibesini azaltın.
-Sınırlar belirleyin: Yatağa telefonla girmeme ve sabah ilk 30 dakika ekrana bakmama kuralını uygulayın. Bilinçli kopuşun adımları Dijital çağın getirdiği anlık ödül mekanizmalarından sıyrılmak için beynin ödül sistemini yeniden kalibre etmek gerekir;
-Kademeli azaltma: Bildirimleri tamamen kapatmak yerine, öncelikle sadece temel iletişim uygulamalarının bildirimlerini açık bırakın.
-Teknolojisiz alanlar: Yatak odasını ve yemek masasını tamamen telefonsuz bölgeler olarak ilan edin.
-Zaman kısıtlamaları: Günün ilk 1 saati ve son 1 saati ekrana bakmama kuralı (0-0-1- 1 kuralı) uygulayın.
-Sıkılma pratiği: Beynin sürekli uyarılmasına ara vermek için günde 5-10 dakika hiçbir şey yapmadan sadece oturma egzersizleri yapın.
Sosyal Medya yerine alternatifler
-Analog hobiler: Kitap okuma, günlük tutma veya resim yapma gibi fiziksel aktivitelere yönelin.
-Doğa yürüyüşleri: Telefonu evde bırakarak veya uçak moduna alarak doğada zaman geçirin. -El becerileri: Yemek pişirmek, örgü örmek veya ahşap işleri gibi motor becerileri geliştiren uğraşlar edinin. Kalıcı huzura ulaşmak
-Yavaş yaşam: Günlük aktiviteleri (yemek yemek, çay içmek) acele etmeden, ânın tadını çıkararak gerçekleştirin.
-Gerçek bağlar: Sosyal medya etkileşimleri yerine dostlarınızla yüz yüze ve derin sohbetler planlayın.
– İbadet ve namaz: İbadetle ve farkındalıklı kılmaya çalıştığınız beş vakit namazla Allah ile bağınızı güçlendirin.
-Şükür günlüğü: Her günün sonunda dijital dünyadaki yapay başarılar yerine, gerçek hayatınızda var olan ve Allah’a karşı minnet duyduğunuz 3 şeyi yazın.
-Manevî lezzet ayrımı: Hazzın sadece maddede değil mânâda da olduğunu idrak edip, bunun uğrunda anlamlı bir hayat için değerleriniz doğrultusunda hareket edin. Asıl lezzetin maddeden ibaret olmayıp manevî lezzetlerin de varlığını anlamak adına bu alanda okumalar ve tefekkürler yapmak gerekir. Hayatı hapishanede geçmiş Bediüzzaman Said Nursi’nin nefsiyle olan konuşması bu konuda yol göstericidir; “Ey nefsim! Yetmişüç sene, yüzde doksan adamdan ziyade zevklerden hisseni almışsın. Daha hakkın kalmadı.” Buradaki lezzetlerden kastı manevî lezzetlerdir. Mesela şefkate şahitlik etmesi, Allah’ın inayetine mazhar olması, çiçeğin üzerindeki rahmet eserleri gibi.. Demek bunlardan da lezzet almak mümkünmüş. Devam ediyor Said Nursi; “Sen, âni ve fâni zevklerin bekasını arıyorsun; onun için onun zevaliyle ağlamaya başlıyorsun. Kör hissiyatınla bu yanlışının tam tokadını yersin. Bir dakika gülmeye bedel, on saat ağlıyorsun.” Burada bağımlılık mekanizmasını ve sonuçlarını anlatıyor. Ve lezzeti takip etmenin şartını iliştiriyor; “Sen divane olmazsan, muvakkat lezzeti yalnız şükür için arayabilirsin. Zaten lezzetler şükür için verilmiş.” Demek lezzet ve hazzı arayacağımız nokta şükre hizmet etmeli. Bu mihenk noktamız olabilir.
İlk yorumu siz yazın